Działania UE w zakresie problematyki środowiska i zdrowia

dr Krzysztof Kafel | 2010-07-22



   Obowiązujące w Unii Europejskiej normy w zakresie ochrony środowiska należą do najwyższych na świecie. Są one efektem wieloletnich prac i obejmują szereg kwestii. Obecnie do najważniejszych problemów należą: walka ze zmianami klimatu, ochrona różnorodności biologicznej, ograniczenie problemów zdrowotnych wynikających z zanieczyszczenia środowiska oraz bardziej odpowiedzialne wykorzystanie zasobów naturalnych. Głównym celem jest ochrona środowiska, jednak rozwiązanie powyższych problemów przyczyni się również do wzrostu gospodarczego poprzez wspieranie innowacji i przedsiębiorczości.

   Problematyka ochrony środowiska znajduje się od dawna w centrum zainteresowania kierowniczych gremiów Unii Europejskiej. Troska unii o środowisko naturalne i chęć ochronienia go rozpoczęła się dopiero wraz ze szczytem w Paryżu w roku 1972. Wtedy to Komisja Europejska została zobowiązana przez przywódców unijnych do zajęciem się problemem ochrony środowiska i opracowaniem odpowiedniego programu działania. Impuls do podjęcia takich kroków stanowiła poświęcona tej tematyce konferencja ONZ. Od tej chwili dzisiejsza Unia Europejska (a ówcześnie EWG) zorientowała się o swoim globalnym wpływie na tę dziedzinę.    

   Kolejny etap integracji politycznej państw członkowskich nastąpił w wyniku podpisania  w 1992 r. Traktatu o Unii Europejskiej (Traktat z Maastricht). Zgodnie z Traktatem głównym zadaniem UE jest m.in. harmonijny i zrównoważony rozwój gospodarki, który jest zasadniczym jej celem, z jednoczesnym wskazaniem, że winien on następować z poszanowaniem środowiska naturalnego.

   Wprowadzono w Traktacie nowe zasady dotyczące finansowania przedsięwzięć w ochronie środowiska, w przypadku których realizacja niezbędnych działań pociąga za sobą koszty niewspółmierne do możliwości władz poszczególnych państw członkowskich.

   Utworzono Fundusz Spójności, którego zasadniczym celem jest osiągnięcie takiego samego poziomu ochrony środowiska w państwach członkowskich o różnym poziomie dochodu narodowego.

   Traktat o UE zawiera też klarowną wizję angażowania się Wspólnoty w problematykę ochrony środowiska o zasięgu globalnym. Przedmiotem zainteresowania w tym obszarze są m.in. zagadnienia zmian klimatu, ochrony warstwy ozonowej, problemy lasów tropikalnych czy pustynnienie niektórych rejonów naszego globu.

   Podstawowym  wspólnotowym dokumentem politycznym w dziedzinie ochrony środowiska są opracowywane przez Komisję Europejską i przyjmowane przez Radę UE programy działań w środowisku.

   Polityka ekologiczna Wspólnoty kształtowała się na przestrzeni ponad 30 lat i zaowocowała zbudowaniem systemu prawa ekologicznego . System ten przenika przez wiele innych dziedzin prawa Wspólnoty m.in. przez obszar gospodarki, w wyniku czego powstają regulacje wspólne nie tylko w znaczeniu ich adresatów , ale także w znaczeniu przedmiotowym.

   Prawo Unii Europejskiej w dziedzinie ochrony środowiska powstawało na przestrzeni ostatnich 30 lat i liczy aktualnie ponad 300 aktów prawnych obejmujących dyrektywy, rozporządzenia, decyzje i zalecenia oraz pewną ilości informacji i dokumentów o charakterze programowym. Dyrektywy stanowią większość aktów prawnych UE w zakresie ochrony środowiska. Są one uchwalane w celu nałożenia zobowiązań na państwa członkowskie i muszą być na tyle elastyczne, aby uwzględnić różne tradycje prawne  i administracyjne.

Na prawo wspólnotowe w dziedzinie ochrony środowiska składają się przepisy dotyczące :

  • Produktów – określające poziom hałasu emitowanego przez urządzenia, zawartość substancji chemicznych w niektórych towarach, regulujące obrót substancjami i preparatami chemicznymi, warunki importu i eksportu oraz przemieszczania się odpadów, warunki importu i eksportu gatunków roślin i zwierząt zagrożonych wyginięciem ;
  • Działalności lub procesów – produkcyjnych mogących wywoływać wpływ na środowisko lub zdrowie – składowania odpadów, emisja zanieczyszczeń z zakładów przemysłowych do powietrza i wód ;
  • Jakości środowiska – ochrona przyrody i różnorodności biologicznej, ograniczenie ilości substancji zanieczyszczających w wodzie, powietrzu i glebie ;
  • Procedur – oceny oddziaływania na środowisko, dostęp do informacji o środowisku, konsultacje społeczne w przypadku decyzji o inwestycjach mogących wpływać na środowisko.
Proces dostosowania polskiego prawa ochrony środowiska do legislacji wspólnotowej z jednej strony postrzegany jest jako niezbędny warunek członkostwa RP w strukturach europejskich, z drugiej natomiast jako instrument osiągania celów polityki ekologicznej, bowiem zasadniczym celem jest podniesienie jakości środowiska

   Należy przy tym pamiętać, że prawo wspólnotowe podlega ciągłemu rozwojowi, zatem polski ustawodawca ma obowiązek ciągłego śledzenia inicjatyw wspólnotowych oraz uwzględniania założeń polityki ekologicznej realizowanej w Unii Europejskiej. Podstawową trudnością w uwzględnianiu nowych aktów prawnych w tworzonym aktualnie prawie polskim jest fakt, że jako kraj spoza UE nie posiadamy możliwości śledzenia procesu tworzenia prawa wspólnotowego od samego początku, a tym bardziej realnego wpływu na jego treść.  Co roku  wydawane są nowe akty prawa wtórnego w randze rozporządzeń i dyrektyw. Proces dostosowania musi zatem uwzględniać rodzące się tendencje i treść projektów.
Warunkiem koniecznym członkostwa było przyjęcie przez kraj kandydujący całości dorobku prawnego Unii Europejskiej tzw. acquis communautaire

Dostosowanie prawa obejmuje trzy kluczowe elementy:

  • Zmianę lub wydanie nowych krajowych ustaw, zasad i procedur pozwalających na pełne włączenie aktów prawnych UE do polskiego porządku prawnego czyli transpozycję,
  • Zapewnienie instytucji i środków finansowych koniecznych do wykonania ustaw i innych przepisów, czyli wdrażanie,
  • Zapewnienie koniecznych środków kontroli i instrumentów egzekwowania prawa.

W zależności od źródeł prawa przyjmuje się trzy metody przyjmowania dorobku prawnego :



Przepisy dotyczące ekologii liczą sobie ponad trzysta aktów prawnych, które zajmują się:

− zanieczyszczeniem wody
Dyrektywy dotyczą ochrony słodkich i słonych wód, powierzchniowych i głębinowych. Poddano ścisłej regulacji odpływ substancji toksycznych. Ustalono limity dla rtęci, kadmu, lindanu, DDT, pięciochlorofenolu, czterochlorku węgla, poddano także kontroli i stopniowej redukcji ścieki zawierające dwutlenek tytanu, wywołującego tzw. Czerwony szlam. Określono też normy jakościowe dla wód w kąpieliskach, wody pitnej, wody słodkiej dla życia ryb i wody używanej do hodowli skorupiaków;

zanieczyszczeniem atmosfery   
Przyjęto szereg dyrektyw regulujących emisje dwutlenku siarki, używania chlorofluorowęglanów w aerozolach i kontroli zanieczyszczeń wytwarzanych przez zakłady przemysłowe. Wprowadzono w życie również szereg rozporządzeń w sprawie emisji spalin samochodowych. Komisja Europejska zainicjowała program roboczy dotyczący przeanalizowania efektu cieplarnianego i znalezienia sposobów na ograniczenie ogrzewania atmosfery;

− hałasem
Dyrektywy określają dopuszczalny poziom hałasu dla samochodów osobowych, ciężarowych, motocykli, ciągników, samolotów poddźwiękowych, kosiarek i maszyn budowlanych. Na sprzęcie domowym poziom hałasu musi być określony na opakowaniu;

− produktami chemicznymi
Od 1986 roku istnieje Europejski Wykaz Istniejących Substancji Chemicznych. Wykaz ten pozwala objąć te substancje ogólną procedurą podawania do wiadomości, oceny i kontroli. Inne dyrektywy zabraniają używania pewnych substancji w pestycydach, a także kontrolują produkcję i wykorzystanie takich substancji jak dwu-i trój fenylów polichlorowanych i azbestu. W celu zabezpieczenia przed wypadkami i ograniczeniem ich skutków, dyrektywa z 1982 roku nakłada na
producentów we wszystkich państwach członkowskich obowiązek informowania władz o substancjach, zakładach i ewentualnych miejscach, w których może dojść do niebezpiecznego wypadku. Wspólnota przyjęła także odpowiednie środki mające na celu redukcje chlorofluorowęglanów, które niszczą warstwę ozonową;

− zagospodarowaniem odpadów
Wspólnota od roku 1975 wprowadzała w życie zasady dotyczące gromadzenia składowania, przerobu i przetwarzania odpadów. Specjalnymi zasadami objęto odpady produkowane przez przemysł takie jak: tlenek tytanu, zużyty olej czy też odpady radioaktywne. W Unii Europejskiej kadzie się też szczególny nacisk na ponowne wykorzystanie starego papieru, tektury i pojemników po napojach;

- ochroną przyrody
Unia europejska jest członkiem Konwencji Berneńskiej z roku 1979, dotyczyła ona ochrony przyrody. Rada Ministrów przyjęła też szereg dyrektyw w sprawie ochrony zwierząt, importu produktów wykonanych ze skór, oraz dotyczących kontroli i ograniczeń badań naukowych przeprowadzanych na zwierzętach. Wspierane są też finansowo projekty ochrony środowiska naturalnego.

Środowisko a zdrowie

    Hałas, woda w kąpieliskach, rzadkie gatunki i postępowanie w sytuacjach kryzysowych to tylko niektóre obszary objęte obszernym prawodawstwem unijnym w dziedzinie środowiska, które tworzono przez dziesięciolecia. Na mocy przepisów unijnych, których głównym celem jest opracowanie norm zdrowotnych dla substancji zanieczyszczających, państwa członkowskie mają obowiązek monitorowania różnorodnych substancji i podejmowania działań w przypadku przekroczenia bezpiecznych poziomów.

    Do ostatnich działań w tym zakresie należy inicjatywa UE z 2008 roku polegająca na ustaleniu wiążących limitów emisji drobnych cząstek PM 2.5. Cząstki te są emitowane przez samochody osobowe i ciężarowe i mogą być przyczyną chorób układu oddechowego. Zgodnie z nowymi przepisami, które zaczną obowiązywać w 2011 roku, państwa członkowskie muszą ograniczyć narażenie na drobne cząstki w obszarach miejskich średnio o 20 proc. do roku 2020 (w porównaniu do poziomu w roku 2010).