Europejski Plan Działań na rzecz Środowiska i Zdrowia

dr Krzysztof Kafel | 2010-07-22

Szósty Program Działania na rzecz Środowiska (6th European Action Plan – EAP) został przyjęty przez Parlament Europejski i Radę w dniu 22 lipca 2002 r., na okres lat 2002-2012.
Program obejmuje 4 obszary priorytetowe:

  • zmiany klimatu
  • przyroda i różnorodność biologiczna
  • środowisko naturalne i zdrowie
  • zasoby naturalne i odpady
W celu skutecznego rozwiązania problemów środowiskowych, UE przyjmie także siedem strategii tematycznych:
  1. Zanieczyszczenie powietrza 
  2. Zagospodarowanie odpadów i recykling  
  3. Ochrona środowiska morskiego 
  4. Ochrona gleby
  5. Zrównoważone wykorzystanie pestycydów 
  6. Zrównoważone wykorzystanie zasobów 
  7. Środowisko miejskie
Zachodzące zmiany klimatu stają się jednym z największych zagrożeń dla Ziemi w sferze przyrody, gospodarki i życia społecznego. Unia Europejska podejmuje aktywne działania mające na celu osiągnięcia globalnego porozumienia w sprawie kontrolowania zmian klimatu oraz ograniczenia emisji gazów cieplarnianych. Powstaje również europejska strategia dostosowywania się do zmian klimatu.

Ostatni, czwarty raport Międzyrządowego Panelu ds. Zmian Klimatu (IPCC) wskazuje, że średnia temperatura powierzchni naszej planety wzrosła od 1850 r. o 0.76 stopni Celsjusza. Ocieplenie w ciągu ostatnich 50 lat przypisywane jest emisji dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych powstających w wyniku działalności człowieka.

Jeżeli nie podejmiemy żadnych działań zmierzających do ograniczenia emisji, średnia temperatura powierzchni Ziemi może wzrosnąć do końca tego stulecia o 1.8 do 4.0 stopni Celsjusza, a w przypadku najgorszego scenariusza IPCC nawet o 6.4 stopnia. Wzrost temperatury o 2 stopnie w porównaniu z epoką preindustrialną może, zdaniem wielu naukowców, doprowadzić do nieodwracalnych i katastroficznych zmian na naszej planecie.

Unia Europejska od dawna jest inicjatorem działań w skali międzynarodowej mających na celu ograniczenie zmian klimatu, między innymi przez ratyfikowanie Ramowej Konwencji ONZ w sprawie Zmian Klimatu z 1992 r. oraz Protokołu z Kioto uzgodnionego w 1997 r.

Od początku lat 90. XX wieku UE podejmuje intensywne działania ograniczające emisję gazów cieplarnianych. W  2000 r. Komisja Europejska  uruchomiła Europejski Program w Sprawie Zmian Klimatu. Współpracując z przedstawicielami przemysłu, organizacjami ekologicznymi oraz innymi zainteresowanymi stronami w celu określenia efektywnych ekonomicznie środków na rzecz ograniczenia emisji.

Kamieniem węgielnym unijnej polityki w sprawie zmian klimatu jest europejski System Handlu Emisjami, który zaczął funkcjonować w 2005 r. Rządy krajów unijnych wyznaczyły maksymalne roczne pułapy emisji CO2 dla ponad 10,5 tys. elektrowni i wysoce energochłonnych fabryk, które odpowiadają za niemal połowę całkowitej emisji CO2 w UE.

W 2007 r. Rada Europejska podjęła bezwarunkowe zobowiązanie do redukcji co najmniej 20 % gazów cieplarnianych przed rokiem 2020, niezależnie od jakichkolwiek ustaleń międzynarodowych. W dłuższej perspektywie, do roku 2050 Rada potwierdziła, że kraje rozwinięte powinny wspólnie zredukować emisje o 60% do 80% w porównaniu do roku 1990.

Różnorodność biologiczna zgodnie z Konwencją o różnorodności biologicznej (podpisaną w 1992 r. w czasie konferencji Narodów Zjednoczonych pn. Szczyt Ziemi w Rio de Janeiro i ratyfikowaną przez UE w 1993 r.) to zróżnicowanie wszystkich żywych organizmów występujących na Ziemi w ekosystemach lądowych, morskich
i słodkowodnych oraz w zespołach ekologicznych, których są częścią. Dotyczy ona różnorodności w obrębie gatunku (różnorodność genetyczna), pomiędzy gatunkami oraz różnorodności ekosystemów.

Unia Europejska od lat 70. podejmowała na scenie międzynarodowej akcje i prace legislacyjne służące ochronie różnorodności biologicznej. Jednym z celów działań było powstrzymanie zanikania różnorodności biologicznej do 2010 r.

W ciągu ostatnich stu lat działalność człowieka doprowadziła do wyginięcia od 50 do 1000 razy więcej gatunków w porównaniu do ich ginięcia w warunkach naturalnych. Szacuje się, że tempo zanikania gatunków wzrośnie dziesięciokrotnie do roku 2050. Milenijny Raport Oceny Ekosystemów opublikowany przez ONZ w styczniu 2006 r. potwierdza fakt, że wiele gatunków roślin i zwierząt zmniejszyło swoją liczebność, zasięg geograficzny lub jedno i drugie. Jedna czwarta gatunków ssaków jest zagrożona wyginięciem. Zmniejszają się zasoby genetyczne roślin, w tym zbóż oraz zwierząt hodowlanych.

Podstawową przyczyną zmniejszania się różnorodności biologicznej są zmiany zachodzące w siedliskach wywołane intensyfikacją produkcji rolnej, rozwojem przemysłu i budownictwa, nadmierną eksploatacją lasów, mórz i oceanów, rzek, jezior i gleb, inwazją obcych gatunków, zanieczyszczeniem środowiska oraz zmianami klimatycznymi.

Pomimo dużego postępu jaki osiągnięto w poprawie jakości wód, powietrza i gleby, to sytuacja w dziedzinie zdrowotności nie uległa radykalnej poprawie. Według danych szacunkowych, 20% tzw. obciążenia chorobami w krajach uprzemysłowionych można przypisać oddziaływaniu czynników środowiskowych, przy czym zjawisko dotyczy w większości dzieci. Skala tego problemu jest dostrzegana przez opinię publiczną. Jak donoszą niedawno przeprowadzone badania opinii społecznej, około 89% Europejczyków wyraża zaniepokojenie z powodu potencjalnego wpływu środowiska na ich zdrowie. Z danych zebranych przez Komisję Europejską wynika, że na świecie prawie 3 miliony ludzi umiera przedwcześnie z powodu zanieczyszczenia powietrza, w Europie na astmę choruje co siódme dziecko, astma, alergie i inne choroby układu oddechowego stanowią jeden z głównych powodów hospitalizowania, około 10 milionów Europejczyków narażonych jest na oddziaływanie hałasu, którego poziom może powodować utratę słuchu, środowiskowe ryzyko nowotworów płuc wywołanych narażeniem na działania dymu tytoniowego wzrasta o 20–30% u osób niepalących.

W 2003 r. Unia Europejska przyjęła Europejską Strategię Środowiska i Zdrowia. Strategia oparta jest na podejściu wielosektorowym, z włączeniem działań politycznych i opiera się na zintegrowanym podejściu do problemów zdrowia środowiskowego. Kolejnym krokiem było przyjęcie Europejskiego Planu Działań na rzecz Środowiska i Zdrowia na lata 2004-2010 w którym zawarto ideę stworzenia Zintegrowanego Systemu Informacji o Środowisku i Zdrowiu.

Dzisiaj mamy mocne dowody na to, że zanieczyszczenie powietrza, hałas, przygruntowy ozon zagrażają każdego roku zdrowiu tysięcy ludzi. Substancje zanieczyszczające środowisko, takie jak np. pestycydy i dioksyny kumulują się
w nim, ale my nie wiemy jak będą oddziaływać na nasze zdrowie w dłuższym horyzoncie czasowym.

Zasoby są podstawą rozwoju każdej gospodarki. Korzystanie z nich oraz ich przetwarzanie przyczynia się do wzrostu dobrobytu obecnej i przyszłych generacji. Jednakowoż obecne tempo korzystania z zasobów stwarza zagrożenie w postaci ich niedostępności dla krajów rozwijających się i dla przyszłych generacji.

Komisja Europejska w dniu 21 grudnia 2005 r. zaproponowała Strategię Zrównoważonego Użytkowania Zasobów Naturalnych w Europie. Celem tego dokumentu jest ograniczenie niekorzystnego wpływu na środowisko związanego
z korzystaniem  z zasobów naturalnych w warunkach wzrostu gospodarczego. Jest to trzecia tematyczna strategia wypracowana przez Komisję w ramach Szóstego Programu Działania na rzecz Środowiska.

Międzynarodowy Panel ds. Zrównoważonego Zarządzania Zasobami – inicjatywa ta jest pochodną Strategii Zrównoważonego Użytkowania Zasobów Naturalnych w Europie. Celem działalności Panelu jest tworzenie naukowych podstaw polityki racjonalnego i efektywnego wykorzystania zasobów.

Złożony z wybitnych naukowców Panel powstał w 2007 r. pod auspicjami Programu Środowiskowego Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNEP) w celu dostarczania niezależnych i popartych autorytetami opinii dla decydentów działających w skali globalnej. Pierwszy raport, zatytułowany „Ocena biopaliw” został opublikowany 16 października 2009 r.

W miarę wzrostu zamożności europejskich społeczeństw rośnie ilość odpadów. Każdego roku w Unii Europejskiej wytwarzane jest 1,3 miliarda ton odpadów, z czego 40 mln ton to odpady niebezpieczne. Według Europejskiej Agencji Ochrony Środowiska oznacza to 3.5 tony odpadów stałych na każdego mężczyznę, kobietę
i dziecko. Jeżeli dodamy do tego 700 mln ton odpadów powstających w rolnictwie to widzimy, że problem ich należytego zagospodarowania w sposób nie degradujący środowiska jest problemem bardzo poważnym.

Według danych OECD pomiędzy rokiem 1990 a 1995 ilość odpadów w Europie wzrosła o 10 % Większość z odpadów jest albo spalana, albo składowana. Obie powyższe metody stwarzają zagrożenie dla środowiska. Składowiska odpadów nie tylko zajmują coraz więcej cennego terenu, ale zanieczyszczają wodę, powietrze i glebę, są źródłem emisji dwutlenku węgla i metanu. Wszystkie zanieczyszczające  substancje są niebezpieczne dla ludzkiego zdrowia oraz roślin i zwierząt.

Do roku 2020, według szacunków OECD wytworzymy 0 45 % więcej odpadów w porównaniu z rokiem 1995. Jeżeli nie chcemy utonąć w śmieciach, musimy ten trend powstrzymać. Szósty Program Działania na rzecz Środowiska  problem zapobiegania powstawaniu odpadów i zarządzania nimi  wymienia jako jeden z czterech głównych priorytetów. Jego podstawowym celem jest oddzielenie wytwarzania odpadów o działalności gospodarczej, tak aby wzrost ekonomiczny Unii Europejskiej dłużej nie prowadził do powstawania coraz większej ilości odpadów. W niektórych przypadkach to się udaje – przykładem mogą być Niemcy i Holandia, gdzie w latach 90. spadła ilość wytwarzanych odpadów komunalnych.

Zarządzanie odpadami w Unii europejskiej opiera się na trzech zasadach:

1. Zapobieganie: jest to kluczowy element strategii zarządzania odpadami. Jeżeli możemy obniżyć ilość wytwarzanych odpadów, a następnie zredukować obecność w nich substancji niebezpiecznych, to ich zagospodarowanie stanie się łatwiejsze. Zapobieganie powstawaniu opadów jest ściśle związane z doskonaleniem technologii przemysłowych oraz z przekonywaniem konsumentów do zakupu produktów przyjaznych środowisku.

2. Recykling i powtórne użycie: jeżeli nie można zapobiec powstaniu odpadów, to zawarte w nich cenne materiały powinny zostać odzyskane. Komisja Europejska określiła szereg priorytetów w zagospodarowaniu odpadów – opakowania, złomowanie pojazdów, baterie, odpady elektryczne i elektroniczne. Dyrektywy unijne obligują państwa członkowskie do wprowadzenia ustawodawstwa dotyczącego zbiórki odpadów, recyklingu, powtórnego wykorzystania, składowania. W wielu krajach UE udaje się poddać recyklingowi ponad 50 % odpadów opakowaniowych.

3. Składowanie i monitorowanie: jeżeli nie możemy zapobiec powstaniu odpadów, nie możemy ich powtórnie wykorzystać, to ostatecznym rozwiązaniem jest ich spalenie lub składowanie. Obie te metody wymagają dokładnego monitorowania ze względu na możliwość powstania szkód
w środowisku Unia Europejska wydała ostatnio dyrektywę ściśle określającą zasady zarządzania wysypiskami. Zabrania ona składowania niektórych odpadów, np. zużytych opon oraz określa cele w zakresie ilości składowanych odpadów poddających się biodegradacji. Inna dyrektywa określa ostre limity poziomu emisji ze spalarni śmieci.