Co zakłada Krajowy Plan Działań na Rzecz Środowiska i Zdrowia Dzieci (CEHAP)?

prof. dr hab. med. Wojciech Hanke | 2010-07-22


Zdjęcie Wojciech Hanke

   W trakcie Czwartej Ministerialnej Konferencji na temat Środowiska i Zdrowia, która miała miejsce w Budapeszcie, w dniach 23-25 czerwca 2004 r. Ministrowie Zdrowia i Środowiska zobowiązali się do utworzenia i wprowadzenia w życie Planów Dotyczących Środowiska i Zdrowia Dzieci (CEHAP). W czasie Piątej Ministerialnej Konferencji w Parmie (10-12 marca 2010 r.) dokonano podsumowania dotychczasowych wysiłków. Zarówno w trakcie Czwartej jak i Piątej Konferencji ustalono, że Narodowy Program CEHAP powinien zawierać ocenę wpływu środowiska na zdrowie dzieci, wskazanie celów do osiągnięcia, jak również sugestię podjęcia stosownych działań. WHO rekomenduje, aby CEHAP stał się integralną częścią Narodowego Planu na Rzecz Środowiska i Zdrowia (NEHAP).

   W celu wsparcia krajów członkowskich w procesie wypracowywania i wdrażania NEHAP-u, Region Europejski Światowej Organizacji Zdrowia opracował wskazówki dotyczące działań na rzecz poprawy środowiska i zdrowia, wzmocnienia działań ustawodawczych, planowania działań interwencyjnych oraz prowadzenia monitoringu w dziedzinie zdrowia i środowiska. Przeprowadzona analiza sytuacji lub działań, zawarta w Ocenie Postępu w Środowisku i Zdrowiu - Environment and Health Performance Review - (EHPR), dostarczyła szczegółowych informacji dotyczących zagrożeń środowiskowych w krajach członkowskich. Głównymi obszarami poddanymi ocenie były istniejące rozwiązania legislacyjne, współpraca międzysektorowa i dostępne narzędzia działania. Analiza ta pozwoliła w sposób obiektywny ocenić istniejącą w krajach członkowskich sytuację dotyczącą zdrowia i środowiska.

   Pogram CEHAP w dużej mierze stanowi rozwinięcie i uzupełnienie celów Narodowego Programu Zdrowia na lata 2007-2015, którego intencją jest m.in. aktywizacja społeczeństwa i administracji publicznej do działań zmierzających w kierunku zmniejszenia nierówności w zdrowiu i poprawy stanu zdrowia populacji, a tym samym jakości życia Polaków. W jego strukturze znajduje się wiele celów odwołujących się do problemu zdrowia i środowiska dzieci. Dotyczy to w szczególności: celów operacyjnych 1, 3, 4, 6 oraz 8.
   Zadaniem prezentowanego dokumentu jest sformułowanie planu działań dla instytucji zajmujących się problemami środowiska i zdrowia dzieci zarówno na szczeblu krajowym, jak i lokalnym. Zgodnie z ustaleniami Czwartej Konferencji Zdrowie i Środowisko w Budapeszcie działania te ukierunkowane są na realizację czterech Regionalnych Celów Priorytetowych (RPGs) oraz trzech celów przekrojowych:

Regionalne Cele Priorytetowe



Cel 1 (RPG 1) - Dostęp do bezpiecznej wody i zachowanie odpowiednich warunków sanitarnych w środowisku zamieszkania.

Cel 1 ma za zadanie zapobieganie i istotne obniżenie chorobowości i umieralności wynikającej z zaburzeń żołądkowo-jelitowych i innych skutków zdrowotnych poprzez wprowadzenie odpowiednich mechanizmów poprawiających dostęp do bezpiecznej i taniej wody oraz niezbędnej higieny sanitarnej dla wszystkich dzieci. Planujemy osiągnąć ten cel poprzez:

a) zapewnienie szkołom i instytucjom opieki nad dziećmi dostępu do czystej wody oraz elementarnych urządzeń sanitarnych oraz usprawnienie wprowadzania w życie Protokołu Woda i Zdrowie (Konwencja na temat Ochrony i Użytkowania Cieków Transgranicznych i Jezior Międzynarodowych) - link

b) wprowadzanie na skalę ogólnokrajową programów dotyczących wzrostu liczby gospodarstw domowych z dostępem do czystej i taniej wody oraz odpowiednich urządzeń sanitarnych, zapewniając wszystkim dzieciom dostęp do czystej wody i sanitariatów do 2015 r.

c) podwyższanie poziomu świadomości ekologicznej w populacji, szczególnie w zawodach związanych z opieką nad dziećmi oraz zapewnienie podstawowej edukacji związanej z higieną


Zdjęcie Wojciech Hanke            Źródło nieznane

Cel 2 (RPG 2) - Ograniczenie konsekwencji zdrowotnych wypadków i urazów oraz umacnianie aktywności fizycznej.

Cel 2 ukierunkowany jest na  zapobieganie i istotne zmniejszenie następstw zdrowotnych wynikających z wypadków i urazów przez dążenie do obniżenia chorobowości spowodowanej niedostateczną aktywnością fizyczną poprzez propagowane bezpiecznego środowiska bytowania dla wszystkich dzieci. Proponowane działania dotyczą zapobiegania wszystkim przypadkom zachorowań i zgonów z powodu przyczyn zewnętrznych u dzieci i młodzieży poprzez:

a) projektowanie, wdrażanie oraz poprawianie aktualnych rozwiązań legislacyjnych dotyczących dzieci, tak aby chronić dzieci i młodzież przed urazami, zarówno w domu, jak też, w szkołach oraz miejscach rekreacji i sportu, a także w gospodarstwach rolnych.

b) wspieranie i wdrażanie aktów prawnych dotyczących poprawy bezpieczeństwa drogowego dziecka, włączając ograniczenia prędkości, edukację kierowców i dzieci oraz wspieranie korespondujących inicjatyw legislacyjnych (w szczególności zalecenia WHO dotyczące prewencji wypadków dzieci jako pieszych, pasażerów, rowerzystów i motorowerzystów).

c) wspieranie i wdrażania przyjaznych dzieciom planów urbanizacyjnych, jak również planów dotyczących zrównoważonego rozwoju środków transportu, poprzez promowanie komunikacji pieszej, korzystania z rowerów i komunikacji miejskiej, zapewniających bezpieczne poruszania się dziecka po drodze zarówno w obrębie osiedli mieszkalnych jak i poza nimi.

d) tworzenie bezpiecznych i powszechnie dostępnych miejsc sportu i rekreacji (w tym tereny zielone, parki, ośrodki sportowe oraz place zabaw) dla dzieci i młodzieży uwzględniając sugestie WHO.

Zamierzamy zredukować występowanie nadwagi i otyłości poprzez:

a) wdrażanie działań związanych z promocją zdrowia oraz dotychczasowymi ustaleniami WHO: Globalną Strategią dla Regionu Europejskiego WHO dotyczącą Żywności i Odżywiania (lata 2007-2012) - link



b) promowaniu korzyści wynikających z aktywności fizycznej dla życia dziecka, poprzez dostarczanie informacji i zapewnianie edukacji, jak również poszukiwanie porozumienia z innymi sektorami w celu tworzenia przyjaznej dzieciom infrastruktury.


Zdjęcie Wojciech Hanke

Cel 3 (RPG 3) - Zapobieganie i obniżanie liczby zachorowań na choroby układu oddechowego spowodowane zanieczyszczeniem powietrza wewnątrz i na zewnątrz pomieszczeń.

Zgodnie z zapisem Deklaracji w Budapeszcie, cel 3 ma za zadanie zapobieganie i zmniejszanie częstości występowania chorób układu oddechowego wynikających z zanieczyszczenia powietrza wewnątrz i na zewnątrz pomieszczeń, co przyczynia się jednocześnie do zmniejszenia częstości występowania napadów astmatycznych. Planowane jest uzyskanie istotnej redukcji zachorowalności i umieralności dzieci i młodzieży z powodu ostrych i przewlekłych chorób układu oddechowego poprzez:

a) redukcję emisji szkodliwych substancji powodujących zanieczyszczenie powietrza, w tym spalin i dymu, poprzez odpowiednie działania ustawodawcze i regulacyjne, które zapewnią standardy czystości powietrza ustalone przez Unię Europejską

b) upowszechnienie dostępu do zdrowszych i bezpieczniejszych metod grzewczych i obróbki cieplnej, jak też do czystego paliwa

c) wprowadzenie i praktyczne wdrożenie regulacji dotyczących jakości powietrza w ośrodkach opieki nad dziećmi i szkołach, ze zwróceniem szczególnej uwagi na wykorzystywane materiały konstrukcyjne

d) wprowadzenie Konwencji dot. Kontroli Palenia Tytoniu, poprzez odpowiednie organy ustawodawcze, przez sprawdzanie i umacnianie aktualnie istniejących regulacji oraz prowadzenie kampanii promocji zdrowia, które zredukują ekspozycję dzieci i kobiet w ciąży na dym tytoniowy. - Link


Źródła nieznane


Zdjęcie Wojciech Hanke


Zdjęcie Wojciech Hanke

   Cel 4 (RPG 4) - Obniżenie zagrożenia spowodowanego działaniem niebezpiecznych związków chemicznych, czynników fizycznych oraz biologicznych, a także ekspozycją na niebezpieczne warunki pracy kobiet ciężarnych, dzieci i młodzieży.

   Cel 4 zakłada  zmniejszenie ryzyka zachorowań wywołanych narażeniem na niebezpieczne czynniki chemiczne (takie jak metale ciężkie), fizyczne (np. nadmierny hałas), promieniowanie UV i pola elektromagnetyczne) i biologiczne oraz na niebezpieczne środowisko pracy w okresie ciąży, dzieciństwa oraz dojrzewania.

   Planowane jest zmniejszenie liczby dzieci przychodzących na świat z wadami wrodzonymi, upośledzeniem umysłowym i zaburzeniami rozwoju, oraz obniżenie poziomu występowania niemelanocytarnych nowotworów złośliwych skóry i czerniaków w późniejszym wieku oraz innych nowotworów wieku dziecięcego poprzez umacnianie działań legislacyjnych i regulacyjnych oraz wdrażanie międzynarodowych konwencji w celu:

a) redukcji narażenia dzieci i kobiet w ciąży na kontakt z niebezpiecznymi chemikaliami oraz czynnikami fizycznymi i biologicznymi do poziomu, przy którym nie powodują one problemów zdrowotnych

b) ochrony dzieci przed narażeniem na wysoki poziom hałasu (np. związany z transportem lotniczym) w domu i szkole

c) zapewnienia odpowiednich informacji i/lub testowania wpływu nowych chemikaliów, produktów i technologii na zdrowie dzieci przed ich sprzedażą i emisją do środowiska

d) zapewniania bezpiecznych metod gromadzenia, przechowywania, transportu, recyklingu i utylizacji bezpiecznych i niebezpiecznych odpadów, ze zwróceniem szczególnej uwagi na odpady toksyczne

e) ciągłego monitorowania stopnia ekspozycji dzieci i dorosłych na niebezpieczne czynniki chemiczne, fizyczne i biologiczne

f) zapewnienia wprowadzenia w życie Konwencji Sztokholmskiej dotyczącej Odpadów Organicznych, Konwencji dot. Kontroli i Transgranicznego Przemieszczania i Utylizacji Odpadów Toksycznych oraz Procedury Utylizacji Określonych Chemikaliów i Pestycydów link wskazywanie potencjalnych partnerów i źródeł finansowania wspólnych badań naukowych

g) wprowadzanie w życie aktów prawnych w celu zwrócenia uwagi na narażenie dzieci i młodzieży na promieniowanie UV

h) promowanie programów, w tym związanych z informacją społeczeństwa, których celem jest prewencja i minimalizowanie następstw klęsk żywiołowych, wypadków przemysłowych (w tym związanych z energią atomową), ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb dzieci i dorosłych.

Cele przekrojowe

   Podejmowane działania w ramach CEHAP będą miały na celu pełniejszą i bardziej wiarygodną diagnozę istniejących zagrożeń środowiska i zdrowia dzieci (poprzez nowoczesny monitoring), kreowanie pozytywnych zmian w środowisku życia dzieci, a także pozwalających na lepszą kontrolę takich niekorzystnych zjawisk jak: nierówności społeczno-ekonomiczne i zmiany klimatyczne. Ponadto działania CEHAP mogą wpłynąć na zwiększenie skuteczności podejmowanych  interwencji, m.in. poprzez włączenie lub zwiększenie aktywnego udziału dzieci i młodzieży w realizację poszczególnych zadań.


Zdjęcie Wojciech Hanke


Cel  5 .1  Monitoring ekspozycji na czynniki szkodliwe

W Polsce prowadzonych jest szereg działań monitorujących środowiskowe zagrożenia zdrowia dzieci wskazanych w programie CEHAP. Dotyczą one głównie RPG 1 (jakość wody przeznaczonej do spożycia), RPG 2 (wypadki u dzieci, nadwaga i otyłość, niska aktywność fizyczna) oraz RPG 3 (jakość powietrza, palenie tytoniu). Brak jest działań monitorujących efekty działań realizowanych w ramach RPG 4 (zanieczyszczenia chemiczne, biologiczne, fizyczne) oraz działań związanych z realizacją celów przekrojowych (klimat, nierówności społeczne).

Cel  5.2   Nierówności społeczno-ekonomiczne

Konieczna jest poprawa monitoringu ubóstwa wśród dzieci, opracowanie odpowiednich wskaźników, które ułatwiłyby ewaluację efektów działań, w tym ocenę wpływu instrumentów polityki społecznej. Na podstawie doświadczeń innych krajów wiadomo, że sukces w walce z ubóstwem wśród dzieci można osiągnąć poprzez działania na wielu frontach, łącząc wsparcie materialne i rzeczowe udzielane rodzinom najbardziej potrzebującym ze zmianami na rynku pracy i ułatwieniem dostępu do usług (w tym edukacji i opieki zdrowotnej).  Zadania dotyczące ograniczenia ubóstwa wśród dzieci sformułowane zostały w ramach Celu operacyjnego 7 NPZ ”Poprawa opieki zdrowotnej nad matką, noworodkiem i małym dzieckiem” i Celu operacyjnego 8 NPZ „Wspieranie rozwoju i zdrowia fizycznego i psychospołecznego oraz zapobieganie najczęstszym problemom zdrowotnym i społecznym dzieci i młodzieży”.

Cel  5.3   Zmiany klimatu

Należy zgodnie z apelem WHO (Przesłanie Dyrektora Generalnego Światowej Organizacji Zdrowia „Chrońmy Zdrowie Przed Wpływem Zmian Klimatycznych” Światowy Dzień Zdrowia, 7 kwietnia 2008 r. WHO) - link 

podjąć działania związane z nadciągającym zagrożeniem dla bezpieczeństwa zdrowia publicznego ze strony zmian klimatycznych poprzez intensywne propagowanie promocji zdrowia oraz zapewnienie wytycznych dotyczących tego, w jaki sposób decyzje rozwojowe w innych sektorach mogą poprawić zdrowotność przy równoczesnej redukcji emisji gazów cieplarnianych. Należy także rozważyć możliwość wdrożenia systemu prognoz i ostrzegania społeczeństwa o nadchodzących ekstremalnych sytuacjach pogodowych np. za pośrednictwem Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej.

A message from Dr. Margaret Chan, Director-General of the World Health Organization, about climate change and its effect