Główne przyczyny cywilizacyjno – środowiskowe zagrożeń zdrowia.

mgr inż. Magdalena Hyska | 2010-07-22

Człowiek jest nierozerwalną częścią przyrody. Jego egzystencja oraz jej jakość zależą od środowiska w którym żyje.  Zmiany w środowisku wpływają na wszystkie elementy jakości życia, w tym na zdrowie.  Zgodnie z definicją przyjętą przez Światową Organizację Zdrowia – WHO zdrowie to stan pełnego fizycznego umysłowego i społecznego dobrostanu, a nie tylko całkowity brak choroby czy kalectwa. Dlatego też w kwestiach zdrowia powinniśmy brać pod uwagę nie tylko zwalczanie chorób, ale także stwarzanie warunków do wzmacniania dobrego samopoczucia, zarówno fizycznego jak i duchowego.

Ludzkość osiągnęła wiele sukcesów w zakresie ochrony zdrowia. W ostatnich dziesięcioleciach poprawiła się jakość opieki medycznej, wiele chorób powodujących epidemie (dżuma, cholera) zostało zwalczonych. W większości krajów ludzie żyją dłużej. Niemniej jednak ciągle pojawiają się nowe zagrożenia dla zdrowia ludzkiego.

Różne zagrożenia zdrowia związane ze środowiskiem obejmują swoim zasięgiem różne obszary. Wyróżnia się zagrożenia:

- globalne – np. efekt cieplarniany (który przyczynił się do rozprzestrzeniania się chorób zakaźnych na nowe obszary) czy ubożenie warstwy ozonowej (które prowadzi do nadmiernego promieniowania ultrafioletowego);
- regionalne – np.  kwaśne deszcze  czy niedobór jodu;
- lokalne – np. zanieczyszczenia powietrza i wody czy hałas. 

Na stan zdrowia człowieka wpływają cztery główne czynniki. Są to styl życia, czynniki środowiskowe, czynniki biologiczne i medycyna naprawcza. Liczne badania wskazują, że styl życia wpływa na zdrowie nawet w 50 %. Z jednej strony współczesna cywilizacja zapewnia ludziom wiele udogodnień, z drugiej jednak strony jest źródłem nowych chorób.

Przyczyną zagrożeń zdrowia, związaną ze współczesną cywilizacją, jest nadmierny stres. Tempo przemian zachodzących w otoczeniu powoduje, że ludzie żyją w nieustanym napięciu. Coraz trudniej jest im się wyciszyć. Kontakt z naturą, który pomaga w odnowieniu sił fizycznych i psychicznych staje się coraz bardziej ograniczony.

Kolejnym czynnikiem chorobotwórczym charakterystycznym dla współczesnej cywilizacji jest złe odżywianie. Żywność, spożywana głównie w krajach rozwiniętych, jest w dużym stopniu przetworzona i zawiera substancje, które mają znikomą wartość odżywczą, a są dodawane do żywności w celu ich konserwacji, zabarwienia czy wzmocnienia smaku. Zbilansowana dieta jest podstawą zdrowia człowieka. Nieodpowiednie odżywianie, w tym przyjmowanie zbyt małych ilości pożywienia, zbyt dużych lub pożywienia słabej jakości może prowadzić do obniżenia odporności, zwiększenia podatności na choroby, upośledzenia rozwoju fizycznego i psychicznego oraz zmniejszenia wydajności. Ważnym problemem zdrowotnym, szczególnie w krajach rozwijających się jest niedożywienie. Na niedobór żywności narażonych jest 792 miliony ludzi na świecie , w tym 20% populacji krajów rozwijających się. Z drugiej strony przyjmowanie nadmiernej ilości pożywienia prowadzi do otyłości, która staje się coraz poważniejszym problemem na świecie, szczególnie w krajach rozwiniętych. Otyłość zwiększa ryzyko zachorowania między innymi na cukrzycę, choroby układu krążenia, nadciśnienie tętnicze czy niektóre formy raka.



Współcześnie ludzie w większym stopniu narażeni są na hałas. W życiu codziennym, szczególnie w miastach, trudno go uniknąć. Hałas drogowy wywiera negatywne skutki na zdrowie co trzeciego Europejczyka. Co piąty Europejczyk jest natomiast narażony na hałas w nocy, który może poważnie zaszkodzić jego zdrowiu. Hałas o natężeniu powyżej 35 dB jest dokuczliwy i może powodować zmęczenie, spadek wydajności pracy oraz zaburzenia snu. Natomiast hałas powyżej 85 dB może prowadzić do poważniejszych problemów zdrowotnych, takich jak uszkodzenia narządu słuchu, zmiany ciśnienia krwi, mdłości, stanów lękowe a także zaburzenia wzroku. Narząd słuchu adaptuje się w pewnym zakresie do hałasu i po pewnym czasie można go obiektywnie nie słyszeć. Jest to jednak niebezpieczne, ponieważ nawet nie słysząc hałasu organizm na niego reaguje. 



Na zdrowie człowieka wpływa również promieniowanie jonizujące. Występuje ono  w środowisku przyrodniczym w sposób naturalny, jako efekt występowania naturalnych minerałów promieniotwórczych i promieniowania kosmicznego. Promieniowanie jonizujące jest również skutkiem działalności człowieka w takich dziedzinach jak medycyna i przemysł.  Może być także wynikiem awarii w elektrowniach jądrowych. Promieniowanie jonizujące jest niebezpieczne dla zdrowia, ponieważ organizm wystawiony na jego działanie produkuje toksyczne wolne rodniki. Wysoki poziom promieniowania może znacznie uszkodzić tkanki ciała, i doprowadzić do śmierci. Długotrwałe narażenie na promieniowanie na niższym poziomie wiąże się także ze zwiększonym ryzykiem chorób, głównie nowotworowych.

Przyczyną zagrożeń zdrowia w skali globalnej jest w obecnych czasach także większa niż kiedykolwiek możliwość rozprzestrzeniania się epidemii.  Szacuje się, że w 2006 r. 2,1 miliarda pasażerów skorzystało z usług linii lotniczych. Szybka komunikacja sprawia, że rozprzestrzenienie się epidemii na drugi koniec świat może być kwestią kilkunastu godzin. Również zmiany w użytkowaniu przestrzeni mogą przyczyniać się do powstawania warunków do rozprzestrzeniania się chorób. Jako przykład może służyć rozwój systemów irygacyjnych tworzących idealne warunki do rozwoju komarów  przenoszących malarię.

Najważniejszą przyczyną zagrożenia zdrowia ludzkiego jest zanieczyszczenie środowiska różnymi substancjami niebezpiecznymi.  Część z nich wprowadzana jest do środowiska rozmyślenie, część jako odpady. Spora część zanieczyszczeń powstaje także wskutek awarii i   katastrof. Dużym niebezpieczeństwem dla zdrowia człowieka są zanieczyszczenia powietrza. Narażenie na nie jest w dużej mierze poza kontrolą osób indywidualnych i wymaga podjęcia działań przez władze krajowe, regionalne, a nawet międzynarodowe. Z powietrzem człowiek wchłania wiele niebezpiecznych substancji, takich jak pył, ołów, pary rtęci czy azbest. Szacuje się, że rocznie z powodu zanieczyszczeń powietrza umiera około 2 milionów osób na świecie. Przykładem zagrożenia dla zdrowia jakie niesie ze sobą zanieczyszczone powietrze są skutki londyńskiego smogu. W zimie 1952 r. zwiększone stężenie dwutlenku siarki i pyłu zawieszonego w powietrzu przyczyniło się do śmierci około 4 tys. osób w ciągu kilku dni.  Substancje szkodliwe w powietrzu przyczyniają się do powstawania chorób dróg oddechowych, serca i raka płuc.



Najwięcej niebezpiecznych substancji przenika do ustroju człowieka drogą pokarmową. Niebezpieczne są zwłaszcza te substancje, które łatwo kumulują się w organizmach żywych. Wiele chorób jest następstwem spożywania zanieczyszczonej wody, wraz z którą do organizmu dostają się czynniki zakaźnie czy substancje chemiczne. Rocznie na świecie notuje się około 4 miliardów przypadków zachorowań na choroby biegunkowe, które są w 88% następstwem zanieczyszczenia wody, a także złych warunków sanitarno – higienicznych. Choroby biegunkowe są odpowiedzialne za śmierć 1,8 miliona ludzi rocznie, z czego 90% to dzieci poniżej piątego roku życia. Znacznej części przypadków zachorowań można zapobiec, zwłaszcza w krajach rozwijających się,  poprzez zapewnienie lepszego dostępu do  czystej wody, odpowiednich urządzeń sanitarnych oraz poprzez upowszechnienie zasad higieny. Zagrożeniem związanym z zanieczyszczeniem wody jest także obecność arsenu w wodzie spożywanej przez ludzi. Arsen jest szeroko rozpowszechniony w skałach skorupy ziemskiej. Dostaje się on do wody na skutek rozpuszczania minerałów i rud, a jego zwiększone stężenie w wodach gruntowych na niektórych obszarach jest wynikiem erozji skał lokalnych. Dostaje się on także do wody w wyniku działalności człowieka (np. odprowadzania ścieków przemysłowych czy spalania paliw kopalnych). Jego obecność w spożywanej długotrwale wodzie może mieć poważne skutki dla zdrowia powodując przewlekłe zatrucie oraz przyczyniając się do chorób skóry, płuc oraz nerek. Niektóre szacunki wskazują na to, że arsen obecny w wodzie pitnej był przyczyną śmierci 200 – 270 tys. osób w Bangladeszu, kraju w którym 70 mln ludzi jest narażonych na spożywanie wody zanieczyszczonej tym pierwiastkiem.     



Środowiskowym zagrożeniem życia i zdrowia człowieka są także katastrofy naturalne, takie jak trzęsienia ziemi, tsunami, wybuchy wulkanów, osuwanie się ziemi, huragany, powodzie, pożary, fale gorąca i susze. Corocznie dotykają one 160 milionów ludzi na całym świecie i prowadzą do śmierci około 90 tys. Katastrofy naturalne niszczą środowisko fizyczne, biologiczne i społeczne człowieka i mają często długoterminowe skutki. Po takich katastrofach pojawia się często problem z zaopatrzeniem w żywność i czystą wodę do picia, a nieprawidłowe warunki sanitarno – higieniczne ułatwiają rozprzestrzenianie się chorób.



Szczególnie narażone na choroby związane ze środowiskiem są dzieci poniżej piątego roku życia. 40 % tych chorób przypada właśnie na tę grupę, która stanowi jedynie 10 % populacji. Rocznie z powodu chorób związanych ze środowiskiem umiera co najmniej 3 miliony dzieci.
 
Źródło ikonografii