Woda w kąpieliskach

mgr Jakub Bratkowski, mgr inż. Krzysztof Skotak | 2010-09-09

fot. www.sxc.hu

Kąpieliska w Polsce

Kąpieliska są ważnym elementem letniego wypoczynku. W okresie trwania sezonu kąpieliskowego (w zależności od regionu kraju, zazwyczaj trwa od maja do końca września) odwiedzane są one przez turystów oraz ludność miejscową w celu kąpieli, plażowania lub uprawiania sportów wodnych. W sezonie kąpieliskowym 2008 w Polsce było otwartych 1299 kąpielisk z 1414  będących w ewidencji Państwowej Inspekcji Sanitarnej . Z tego 70% kąpielisk zlokalizowanych było na jeziorach i zalewach, zaś 10 % to kąpieliska morskie. Pozostałe kąpieliska zlokalizowane były na ciekach wodnych – rzekach i strumieniach. Generalnie najwięcej kąpielisk było zlokalizowanych w województwach północnych (pomorskim i warmińsko mazurskim - około 36% wszystkich kąpielisk w kraju), najmniej w województwach południowych (najniższa liczba w województwie opolskim, poniżej 2% w kraju).


Rys. 1 Rozmieszczenie i typy akwenów kąpielisk otwartych w sezonie kąpieliskowym 2008


Rys. 2 Liczba i struktura kąpielisk otwartych w sezonie kąpieliskowym 2008

Kąpieliska różniły się między sobą infrastrukturą wspomagającą wypoczynek (toalety, przebieralnie, natryski, wyznaczone strefy kąpieli w wodzie, ogrodzenie terenu kąpieliska, zakazy wprowadzania zwierząt itp.). Stopień ich wyposażenia w poszczególne elementy jak i ilość korzystających z nich plażowiczów warunkowała ich podział na odpowiedni typ kąpieliska - zoorganizowanie i niezorganizowane (te ostatnie charakteryzowały się brakiem lub bardzo skromną infrastrukturą oraz małą liczbą osób korzystających z kąpieliska). W 2008 roku w Polsce dominowały kąpieliska niezorganizowane (63 % wszystkich).

Zagrożenia zdrowotne związane z kąpieliskami

Zagrożenia dla zdrowia korzystających z kąpielisk można zawrzeć w kilku głównych grupach [Guidelines 2003]:

  • zagrożenia fizyczne (wszelkiego rodzaju urazy),
  • niskie i wysokie temperatury,
  • ekspozycja na działanie światła słonecznego,
  • zanieczyszczenie plaży,
  • obecność w wodzie sinic i toksycznych produktów ich metabolizmu,
  • obecność w wodzie zanieczyszczeń fizyko-chemicznych,
  • obecność w wodzie groźnych organizmów żywych (głównie fauna).

Część spośród wymienionych powyżej grup negatywnych czynników może ulec nasileniu w związku z przewidywanymi zmianami klimatycznymi w naszym kraju. Prognozowany wzrost średnich rocznych wartości temperatury w Polsce o około 1oC do końca XXI wieku [Sadowski M.] może przyczynić się do wzrostu zagrożenia udarem cieplnym osób przebywających w gorącym powietrzu na kąpielisku. Sprzyjająca plażowaniu słoneczna pogoda i związane z nią działanie promieni słonecznych dodatkowo mogą przyczynić się do przegrzania organizmu. W takich warunkach bardzo łatwo jest też o wstrząs termiczny u osób chcących szybko ochłodzić się kąpielą w akwenie, nad którym jest zlokalizowane kąpielisko. O ile można dość skutecznie samemu chronić się przed tymi negatywnymi konsekwencjami poprzez przestrzeganie kilku prostych zasad (unikanie nadmiernej ekspozycji na słońce szczególnie w południe i wczesnych godzinach popołudniowych, stosowanie kremów z filtrem, picie odpowiedniej ilości wody, stopniowe i powolne wchodzenie do wody), o tyle inne negatywne czynniki są już poza kontrolą osób kapiących się.

Kolejnym zagrożeniem związanym bezpośrednio z przewidywanymi zmianami klimatycznymi jest prognozowany wzrost gwałtowności opadów atmosferycznych, szczególnie w sezonie letnim, który może wpłynąć na zintensyfikowanie procesu spływu powierzchniowego i dostarczania do wód powierzchniowych szeregu zanieczyszczeń stanowiących składniki substancji odżywczych (m.in. składniki nawozów sztucznych i naturalnych, ścieki komunalne i pochodzące z gospodarstw rolnych), które są doskonałą pożywką dla powszechnie występujących w tych wodach mikroorganizmów patogennych. Ścieki, zwierzęta gospodarskie oraz dzikie przebywające w pobliży akwenu, a nawet sami kąpiący się, są także źródłami tych mikroorganizmów.


Rys. 3 Główne źródła zanieczyszczeń organicznych i nieorganicznych oraz mikroorganizmów w kąpieliskach
Źródło: Environmental Factors and Health - The Danish Experience;
COWI Consulting Engineers and Planners AS;
Danish Environmental Protection Agency, 2001

Zatem prognozowany wzrost temperatury w połączeniu z bogactwem substancji odżywczych mogą przyczynić się do rozwoju mikroorganizmów patogennych na większą skalę, niż ma to miejsce obecnie.

Szczególnie groźne dla zdrowia ludzi i zwierząt są występujące w wodach powierzchniowych sinice, mikroorganizmy wykazujące w swojej budowie cechy bakterii jak i glonów. Ich rozwój w przypowierzchniowych warstwach zbiorników wodnych jest uwarunkowany m.in. dostępem światła słonecznego, zawartością dwutlenku węgla oraz odpowiednią ilością wspomnianych powyżej substancji odżywczych. Ich masowy rozwój, objawiający się charakterystycznymi zakwitami, powoduje wydzielanie się z nich szkodliwych toksyn (ze względu na ich mechanizm działania podzielono je na hepatotoksyny, neurotoksyny, cytotoksyny, oraz dermatotoksyny). Toksyny sinicowe mogą być nie tylko groźne dla osób bezpośrednio kąpiących się w wodzie, ale także dla osób uprawiających sporty wodne i niekoniecznie bezpośrednio stykających się z powierzchnią wody. Wynika to z wdychania przez te osoby aerozolu wodnego powstającego na skutek falowania naturalnego lub sztucznie wytworzonego przez działanie sprzętu pływającego. Podwyższona temperatura oraz nasilający się proces eutrofizacji śródlądowych zbiorników wodnych na skutek dostarczania do nich różnego rodzaju substancji organicznych i nieorganicznych, będą sprzyjały rozwojowi toksycznych zakwitów sinic.

Tabela 1. Przykłady wpływu czynników mikrobiologicznych występujących w kąpieliskach na zdrowie

Czynniki środowiskowe

Pochodzenie i charakterystyka

Wpływ na zdrowie

Bakterie np:
E.Coli, Enterokoki, Salmonella, Campylobacter

Wypływ ścieków do wód płynących i morskich wód przybrzeżnych, mikroorganizmy pochodzące od zwierząt i ludzi korzystających z wody w kąpielisku

Objawy żołądkowo-jelitowe

 

Objawy ze strony oczu, uszu, oraz układu oddechowego

Wirusy np:
Wirus zapalenia wątroby typu A, Enterowirusy

Zapalenie wątroby

Pierwotniaki np:
Cryptosporidium parvum

 

Giardia intetinalis (duodenalis)

Biegunka, wymioty, gorączka, bóle brzucha

 

Biegunka

Sinice

Zakwity glonów i sinic spowodowane dostarczaniem składników odżywczych ze ścieków i podwyższoną temperaturą.

Bóle głowy, podrażnienia skóry, gorączka, nudności i biegunka

Antropogeniczne substancje organiczne np.:
rozpuszczalniki organiczne,
plastyfikatory,
detergenty,
WWA, fenole

Wypływ ścieków oraz w mniejszym stopniu wpływ procesów produkcji przemysłowej i działalności rolniczej.

Skutki kancerogenne
Zakłócanie procesów rozrodczych

Toksyczne działanie na narządy wewnętrzne
Toksyczność ostra

Źródło: Environmental Factors and Health - The Danish Experience;  COWI Consulting Engineers and Planners AS;  Danish Environmental Protection Agency, 2001

Prognozowany wzrost temperatury w Europie będzie niejednolity. Charakteryzować się będzie większym wzrostem średniej rocznej temperatury w krajach Europy południowej i północno-wschodniej niż środkowej i północnej. Oznaczać to może większe zainteresowanie polskimi kąpieliskami mieszkańców z tych części Europy, dla których letni urlop w macierzystych kurortach może okazać się mniej komfortowy ze względu na bardzo wysoką temperaturę. Jest to o tyle istotne, że sami kąpiący się są także źródłem patogenów, co w sytuacji potencjalnie większego ruchu turystycznego w okresie wakacyjnym może przyczynić się do migracji niektórych patogenów, wcześniej u nas nie spotykanych na szerszą skalę. Wzrost temperatury oraz wzrost opadów deszczu (w tym także powodzie) mogą też przyczynić się do rozwoju populacji komarów, dla których akweny wodne są naturalnym środowiskiem rozwoju. Przenoszona przez nie malaria dotychczas była jedynie notowana u osób odwiedzających te rejony świata, gdzie występuje ona powszechnie. Jednakże zmiany klimatu mogą przyczynić się do rozszerzenia zasięgu jej występowania także na teren Polski.

Bibliografia.
1)    Environmental Factors and Health - The Danish Experience, COWI Consulting Engineers and Planners AS, Danish Environmental Protection Agency, 2001
2)    Sadowski M.: Ocena potencjalnych skutków społeczno-gospodarczych zmian klimatu w Polsce. WFW for a living planet
3)    Skotak K.: Bratkowski J., Jamsheer-Bratkowska M., Maziarka D.: Jakość
wody w kąpieliskach w Polsce w sezonie 2008. Medycyna Środowiskowa/Environmental Medicine 2009, Vol. 12 No 1
4)    Roijackers R., Lurling M.: Climate Change and Bathing Water Quality, Netherlands 2009
5)    Tarczyńska M., Mankiewicz-Boczek J.: Zagrożenia wynikające z obecności mikrocystyn w wodzie: wytyczne WHO. Ecohydrology & Hydrobiology, Volume 5, Polish Supplement, 2005
6)    Guidelines for safe recreational water environments, Volume 1: coastal and fresh waters, World Health Organization 2003